VOJVODINA, QUO VADIS? Ili VOJVODINA ZA POČETNIKE (1)

Čini se da se nikad manje nije govorilo i pisalo o Vojvodini, kao što je to slučaj poslednjih godina. Da li je zaista vojvođansko pitanje rešeno ili je postalo irelevantno?

Još od sredine 19. veka potezalo se vojvođansko pitanje, tražena su razna rešenja, gotovo nikad birana, već uglavnom nametana, ali je uvek bilo onih koji su mislili da je vojvođanske samostalnosti premalo ili previše, koju si vojvođansku samostalnost svodili na nacionalno, ekonomsko, kulturno ili političko pitanje. Tako je bilo i na kraju Prvog svetskog rata, zatim tokom dve decenije između svetskih ratova, pa zatim glasno i u Drugom svetskom ratu i nakon njega. Pa čak i nakon što je pučem iz 1988. ukinuta stvarna autonomija Vojvodine i zamenjena formalnom, vojvođansko pitanje bilo je jedno od ključnih na kome su se gradile i prelamale sudbine političkih aktera tokom višestranačja. Decenija nakon petooktobarske revolucije protekla je u intenzivnom preoblikovanju autonomije Vojvodine – između težnji da se ona revitalizuje u punom smislu, do pokušaja da se ona ili potpuno ugasi ili preoblikuje prvenstveno u jednonacionalnu istorijsku autonomiju.

No, pođimo redom.

Zašto je geografija bitna?

Većina država i teritorija u Evropi ima neke opšteprihvaćene granice koje su često odraz geografskih (recimo, kad kažemo Irska, Sicilija ili Malta, pa i Italija, Španija, Danska – lako možemo da ih zamislimo kao geografske celine) ili etničko-političkih i istorijskih okolnosti (recimo Baskija, Katalonija, Češka, Nizozemska, Finska…). Kada je u pitanju Vojvodina, geografski i etnički principi nikad nisu bili primenljivi, pa se Vojvodina formirala prvenstveno kao istorijsko-politička celina.

Stoga i kada je neko mislio na Vojvodinu u 19. ili prvim decenijama 20. veka, nije mislio na jasno uobličenu geografsko-političku celinu. Geografski gledano, tradicionalno se pod Vojvodinom podrazumevala teritorija Bačke, Baranje, Banata i Srema. Bačka je, uslovno govoreći, jasno ograničena na zapadu i jugu Dunavom, a na istoku Tisom, dok je severna granica manje jasna. Manji deo Bačke je Trijanonskim ugovorom ostavljen u Mađarskoj (Baja sa okolinom), dok hrvatske vlasti potražuju manje delove Bačke, koje su svojevremeno katastarski pripadale Hrvatskoj, ali su se, pomeranjem toka Dunava, našle u Vojvodini. Drugačija je situacija sa Baranjom – najveći deo je nakon Prvog svetskog rata ostao u Mađarskoj (sa Pečujem kao centrom), dok je jugoslovenski deo, smatran delom Vojvodine sve do 1945. godine, kada je prepušten Hrvatskoj kao kompenzacija za delove Bačke naseljene hrvatskom većinom. Istočna granica Baranje je Dunav, a jugozapadna Drava, dok su ostale granice administrativne prirode.

Srem je jasno ograničen na severu i istoku Dunavom, a na jugu Savom, dok je zapadna granica nedefinisana. Veći deo Srema pripada Vojvodini, dok je deo zapadnog Srema (sa Vukovarom, Vinkovcima i Županjom) ostao u Hrvatskoj nakon razgraničenja 1945. godine, a jugoistočni Srem (Zemun) je nakon Drugog svetskog rata pripojen Centralnoj Srbiji. Zapadnu granicu  Banata čine Tisa i Dunav, južnu Dunav, istočnu obronci Karpata, a severnu Moriš. Nakon Prvog svetskog rata najveći deo Banata – istočni deo (Arad, Temišvar, Oršava, itd.) pripojen je Rumuniji, manji severni deo (Čongrad, Segedin – koji delom leži u Bačkoj, a delom u Banatu) Mađarskoj, dok je nakon Drugog svetskog rata jugozapadni deo (Pančevački rit) pripojen Centralnoj Srbiji.

Kako je Vojvodina rasparčavana?

Srem je tokom vekova imao komplikovan status. Nakon Karlovačkog mira 1699. godine, jugoistočni deo Srema, sa Zemunom i Sremskom Mitrovicom ostao je pod osmanskom kontrolom, deo Srema pripojen je Kraljevini Slavoniji pod direktnom kontrolom Beča, a deo je ušao u sastav Vojne granice. Požarevačkim mirom 1718. ceo Srem se našao u Austriji. Komplikovani odnosi potrajali su tokom devetnaestog veka (s jedne strane podređenost hrvatskom saboru, s druge direktna zastupljenost u ugarskom parlamentu), a Vojvodstvo Srbija i Tamiški Banat, koje je postojalo između 1849. i 1860. je uključivalo Rumu i Ilok.

Za sudbinu Srema značajna je situacija tokom Drugog svetskog rata. Naime, iako je Vrhovna komanda NOVJ podredila sremske partizane slavonskom štabu, ovi su to odbili i samostalno odlučivali kroz Glavni štab Vojvodine. Takođe, njemu je priključen i Zemun.

Do konačnog razgraničenja između Vojvodine i Hrvatske dolazi tek 1945. godine, nakon intenzivnih pritisaka vrha hrvatskih vlasti. Komisija za razgraničenje je formirana 19. juna 1945. godine i činili su je Milovan Đilas, Jovan Veselinov, Vicko Krstulović i Milentije Popović. Glavne nedoumice bile su oko razgraničenja u Sremu i delovima severne i zapadne Bačke sa značajnim udelom hrvatskog stanovništva. Procenjeno je da cepanje Bačke ne bi bilo praktično, pa je kao kompenzaciju Hrvatska dobila Baranju. Iako su se vodeći hrvatski političari tog vremena Andrija Hebrang i Pavle Gregorić zalagali za priključenje celog Srema Hrvatskoj, a Jovan Veselinov za priključenje Vukovara Vojvodini, načinjen je kompromis i povučena je linija slična današnjoj, uz to da je Ilok trebalo da ostane u Vojvodini, ali su se građani na referendumu izjasnili za pripajanje Hrvatskoj. Takođe došlo je do korekcije tako što je Bapska pripojena Hrvatskoj, a Jamena vraćena Vojvodini.

Grad Zemun sa pripadajućim okolnim naseljima je prvi put pripojen Beogradu 1. avgusta 1934. godine amandmanima na Zakon o ataru opštine Beograd. Tokom Drugog svetskog rata pripadao je Nezavisnoj Državni Hrvatskoj, kao uostalom i ceo Srem. Međutim, odlukom vrha KPJ Zemun je izdvojen iz nadležnosti KP Srbije i pripojen KP Vojvodine. Po oslobođenju 1944. ušao je u sastav Vojvodine, da bi 22. oktobra 1945. ponovo izdvojen iz Vojvodine i pripojen Srbiji, odlukom Skupštine Narodnooslobodilačkog odbora Zemuna, ali i Pokrajinske skupštine. Nakon Petog oktobra pojavila se inicijativa građana Zemuna za vraćanjem grada u sastav Vojvodine, ali, iako se razmatrao i referendum, inicijativa nije naišla na sluh prvenstveno tada svemoćne Demokratske stranke. Spomenimo još da je krajem devedesetih godina prošlog veka, tokom vlasti Srpske radikalne stranke u Zemunu, u nekoliko mesta pećinačke opštine lokalni radikalski odbori su zagovarali izvajanje ovih mesta iz Vojvodine i priključenje sad beogradskom Zemunu.

Sličnu sudbinu doživeo je Pančevački rit, odnosno nekadašnje opštine Ovča i Borča, smeštene uz banatsku obalu Dunava. Pančevački rit je prvi put pripojene Beogradu 1934. godine i ponovo 1949. godine, pod izgovorom da treba da bude žitnica Beograda. Poslednjih godina pojačane su građanske inicijative za stvaranje posebne opštine Dunavski venac, a čuju se i glasovi lokalnih stanovnika za vraćanje Pančevačkog rita Vojvodini.

Spomenimo još da u sastav Vojvodine ulazi deo Mačve sa desne obale Save naspram Sremske Mitrovice.

Dva su zaključka koja se nameću iz prethodnih redova. Prvi je da je teritorija Vojvodine kontinuirano „čerupana“ tokom poslednjih 100 godina, praktično bez pitanja građana koji su u njoj živeli i radi zadovoljavanja okolnih zemalja, najviše Rumunije i Srbije (a delimično i Mađarske) nakon Prvog i Hrvatske i Srbije nakon Drugog svetskog rata. Kao posledica, jedina prirodna granica Vojvodine danas je sa Bosnom i Hercegovinom (reka Sava) i, uslovno govoreći, granica Bačke sa Hrvatskom rekom Dunav (ako se izuzmu pretenzije vlasti u Hrvatskoj na deo bačke teritorije koje će sigurno u godinama pred nama doći do izražaja kroz ucenjivački kapacitet tokom procesa pridruživanja EU).

Drugi zaključak je da geografsku osnovu Vojvodine ne čine toliko granice, koliko čine reke oko kojih se Vojvodina pruža. Na neki način, Vojvodina predstavlja međurečje na obodu Srednje Evrope. Dunav, kako svakako najveća i najznačajnija vojvođanska reka, spaja Vojvodinu sa Nemačkom, Austrijom, Slovačkom, Mađarskom, Hrvatskom, Rumunijom i Bugarskom. Sava spaja Vojvodinu sa Slovenijom, Hrvatskom i Bosnom i Hercegovinom, a Tisa sa Ukrajinom, Rumunijom, Slovačkom i Mađarskom. Dravom je Vojvodina povezana sa Italijom, Austrijom, Slovenijom i Hrvatskom, a Drinom sa Crnom Gorom i Bosnom i Hercegovinom. Rasprostranjenost reka na ravničarskom području sigurno je imalo presudan značaj za migracije stanovništva kako sa istoka, tako i sa severa i zapada, odakle su većinom išle sve migracije do 20. veka. Stoga ne čudi da još u Starom veku u Vojvodini nailazimo na veliki broj naroda (Panonci, Boji, Eravisci, Roksolani, Limigani, Jazigi, Skordisci, Dačani, Breuci, kasnije Rimljani, Gepidi, Kelti, Skiti… sve do doseljavanja Slovena i Avara i bugarskih, vizantijskih i mađarskih osvajanja), da ne spominjemo veoma razvijenu praistoriju. Dakle, multietničnost Vojvodine nije novijeg datuma – ona je plod istorijskih okolnosti i posledica geografskog položaja Vojvodine kao raskrsnice reka i puteva sa sve četiri strane Evrope.

Još jedan faktor je oblikovao Vojvodinu, ali je on manje geografski, a više istorijski, mada je i ovde verovatno istorija posledica geografije. Naime, od nastanka prvih država na teritoriji Vojvodine (Rimsko carstvo), Vojvodina predstavlja pogranično, ili kako Laslo Vegel to naziva, rubno područje, rubni predeo. Tokom prisustva Rimskog carstva granica je bila na Dunavu, ostavljajući Bačku „varvarskim“ narodima, da bi se kasnije, propašću Rimskog carstva, granica spustila na Savu i Dunav, gde će se zadržati preko 1000 godina, uz povremena odstupanja (recimo, uključivanje Mačve, ili otomanska okupacija). Ova južna prirodna granica prisutna tokom vekova svakako se odrazila i na, prvenstveno kulturni i društveni, karakter Vojvodine.

Nije ni istorija nebitna…

Posmatrajući poslednje dve hiljade godina, okvirno bi se moglo reći da je najveći deo Vojvodine pripadao Rimskom carstvu oko 500 godina, Mađarskoj oko 500 godina, Turskoj oko 200 godina, Austriji 200 godina, Jugoslaviji oko 100 godina (od čega Srbiji nakon ukidanja suštinske autonomije oko 30 godina) i oko 500 godina ranog srednjeg veka Bugarskoj, Vizantiji, Avarskoj državi… Dakle, tokom dva milenijuma Vojvodina je bila deo različitih carstava, kraljevina, kanata, republika… Uporedimo vojvođansku sudbinu sa, recimo Portugalom ili Nizozemskom, Danskom… Pa čak i sa Srbijom, koja je, nakon propasti Rimskog carstva, osim perioda nezavisnosti, bila uglavnom ili deo vizantijske ili otomanske imperije. Ovde se uočava i jedan bitna razlika Vojvodine i balkanskih zemalja – dok su one, uz eventualno nekoliko vekova nezavisnosti (Srbija, Bugarska, Crna Gora…) oko 1500 godina provele u okviru vizantijske i osmanske imperije, Vojvodina je bila u posedu Osmanskog carstva manje od 200 godina, a u posedu Vizantije bili su kratkotrajno samo delovi Srema. S druge strane, prisustvo Austrije i Mađarske u oblastima južno od Save i Dunava bilo je kratkotrajno (sa izuzetkom Mačve, čiji jedan deo je danas deo Vojvodine).

Tokom svih ovih stoleća Vojvodina je zadržala svoj multietnički i multikonfesionalni karakter. U isto vreme, u većini spomenutih država Vojvodina je, kao rubni predeo, imala perifernu ulogu, uglavnom kao područje eksploatacije ili pogranično područje prema susednim zemljama koje se prepuštalo pri prvom udaru. Na taj način vekovima se u Vojvodini stvarala multietnička i multikonfesionalna ugnjetena klasa, što nije bio slučaj sa većinom drugih zemalja u Srednjoj Evropi i na Balkanu, gde su i povlaštena i potlačena klasa uglavnom bile jednonacionalne i jednokonfesionalne (izuzetak bi mogli da čine drugi „rubni“ predeli, kao što su Bukovina i Galicija).

Upravo na ove dve komponente izgrađen je i vojvođanski identitet – multietničnost/konfesionalnost i potlačenost. Sve državne forme koje su autohtono stvorene na području Vojvodine počivale su na ovim principima. Prva među njima bila je država cara Jovana Nenada. Iako kratkotrajna (1526-1527), okupila je Vojvođane svih nacionalnosti i tu prvenstveno iz reda potlačenih. I ovde se ispoljila kasnije više puta viđana strategija vladajuće klase: slatkorečivim ponudama i navodnim ustupcima privoleti ustanike ili borce na svoju stranu, a zatim ih odbaciti i ostaviti na cedilu. U toj slatkorečivosti prednjačila je habzburška elita.

Još pre cara Jovana Nenada izuzetno je značajan ustanak Đerđa Dože 1514. Bila je to u pravom smislu socijalna (seljačka) buna. Kao i u slučaju cara Jovana Nenada, i Đerđu Doži su se, osim seljaka, pridružili učeni ljudi i sitno sveštenstvo. Nažalost, prelaskom Vojvodine u habzburške ruke (1690, odnosno 1718. godine), sveštenstvo sve više postaje predvodnik šovinizma, odnosno oruđe u rukama vladajućih klasa koje ima za cilj podele među potlačenim masama na osnovu prvo vere, a kasnije, u 19. veku, i etničkog porekla. Stoga je označavanje države cara Jovana Nenada kao srpske države na području Vojvodine sasvim neutemeljeno, jer se radilo o jednoj autohtonoj državi. Sličnu prirodu imao je i ustanak Pere Segedinca (1735), kao i Ticanova (1807) i Kruščićka buna (1808).

Banatski ustanak iz 1594. godine imao je prvenstveno karakter oslobodilačkog rata. I on je u sebi uključivao multietničku crtu. Iako je bio prvi ustanak protiv osmanske vlasti u kome su vodeću ulogu imali Srbi, srbijanska istoriografija gotovo potpuno prećutkuje ovaj ustanak kako zbog njegovog multietničkog karaktera, tako i zbog činjenice da se dešavao na području koje nikad do tad nije pripadalo Srbiji. Slične tendencije desiće se i sa narodnooslobodilačkom borbom u Drugom svetskom ratu 350 godina kasnije. Posebno treba istaći da je podrška vlastele ustanicima uglavnom izostala, a kao posledica propasti ustanka, mnogi Banaćani morali su da napuste Banat.

Sasvim drugu prirodu je imala Rakocijeva buna (1703-1717). Dok je u osnovi bune bila pobuna seljaka protiv teških uslova života i rada, nametnutih kako već postojećim odnosima, tako i višegodišnjim ratovima, na čelo bune je stalo mađarsko plemstvo, prvenstveno nezadovoljno količinom zemlje koju je dobilo nakon oslobađanja od vlasti Otomanske imperije. Opravdano nezadovoljstvo seljaka zloupotrebljeno je kroz formu navodnog nacionalnog ustanka protiv austrijske vlasti – scenario koji će se puno puta ponavljati tokom naredna tri stoleća, a najočiglednije će se ispoljiti po završetku Prvog svetskog rata.

Osamnaesti vek i trajno oslobađanje od osmanske vlasti doneće i trajne promene na području Vojvodine. S jedne strane to je vek kolonizacije i dalje potvrđivanje Vojvodine kao etnički najšarolikije oblasti u Evropi, ali i vek kada Vojvodina dobija sve veći privredni, a sve manji vojni značaj. Naredni, devetnaesti vek, posebno postnapoleonovsko doba, je period razvijanja nacionalizma. Kao i svaki nacionalizam tog doba, tako su i vojvođanski nacionalizmi, posebno dva dominantna – mađarski i srpski, prvenstveno nastali iz interesa vladajućih plemićkih (Mađari) i verskih (Srbi) slojeva, uz značajan strani uticaj (Rusija). Zanimljivo je da su, uz srpski, svi ostali nemađarski nacionalizmi bili vezani za crkvu, dok su plemstvo i oficiri gotovo listom podržavali što habzburšku, što mađarsku vlastelu. Hrvatski nacionalizam tako je gotovo isključivo bio vezan za katoličku crkvu, pa su različite etničke zajednice (Bunjevci, Šokci, Albanci, Klimenti, Krašovani) katoličke vere postali Hrvati, a slično se dešavalo i sa pravoslavnim etničkim zajednicama (Bugari, Grci, Cincari, Jermeni, Rumuni) koji su vremenom postali Srbi – dakle, još i u 19. veku verski, a ne etnički elemenat bio je presudan za nastanak nacija u Vojvodini. Iako u Monarhiji dominantna nacija, etnički Nemci imali su najslabije razvijen nacionalni identitet, pa su u većoj meri decenijama u Bačkoj i Sremu počeli da čine deo što mađarskog (Bačka), što hrvatskog nacionalnog korpusa (Srem). Devetnaesti vek svedočio je i brojnim drugim nacionalnim „šiftovima“, pa su se tako banatski Francuzi i Italijani tokom decenija potpuno utopili u Nemce, potiski Poljaci i većina Čeha u Slovake, malobrojni preostali Španci (odnosno Katalonci, Baski, Sicilijanci) u Mađare, bački Romi u Rumune, itd.

Devetnaesti vek takođe je svedočio jednoj novoj pojavi, a to su politički i versko-nacionalni uticaji na Vojvođane koji su dolazili van Vojvodine. Povezana sa državnim vrhom, katolička crkva imala je snažan uticaj, možda ipak ne toliki kao u nekim drugim delovima Monarhije, ali ipak snažan, naročito u sredinama sa slovenskim (Hrvati, Bunjevci, Šokci, Krašovani, Palćeni) i neslovenskim (Albanci, Klimenti) stanovništvom i to najviše u Sremu, negativno nastrojena prema pravoslavnom stanovništvu (protestantima je dozvoljeno naseljavanje tek sredinom 18. veka). Među mađarskim stanovništvom, uz jako plemstvo, crkveni uticaj je ipak bio manji, odnosno religijska komponenta među verski heterogenim Mađarima bila je manje izražena od nacionalne. Zapravo, mađarska nacija se i formirala od različitih etničkih grupacija (recimo Sekelji, Čango, Jasi, Kumani). Kada je u pitanju pravoslavno stanovništvo, uticaj Rusije javlja se već u 18. veku, a kasnije je sve snažniji uticaj prvo autonomne, a potom i nezavisne Srbije.

Nastali nacionalizmi potisnuli su klasna, odnosno socijalna pitanja i borbu, a po svojoj suštini bili su veoma različiti. Mađarski nacionalizam težio je stvaranju samostalne nacionalno homogene države. Hrvatski nacionalizam bio je vezan za katoličku crkvu i nije bio državotvoran, već podređen habzburškoj eliti i tek nakon 1867. i praktičnom samostalnošću Ugarske, biće okrenut i protiv mađarske hegemonističke politike. Usled udaljenosti od matice, slovački i rusinski nacionalizam, tesno povezan sa crkvom, uglavnom se svodio na kulturnu autonomiju, odnosno obrazovnu, versku itd. samoupravu i kao takav preživeo je do danas. Kada su u pitanju Nemci i Jevreji, oni su predstavljali najlojalnije podanike kako prvo Beča, tako potom i Budimpešte, što se ogledalo kako u preispoljenom patriotizmu, tako i u učestaloj nacionalnoj (Nemci), odnosno jezičkoj (Jevreji) asimilaciji. Kod Nemaca, kao i kod Rumuna, nacionalizam se javio tek ulaskom Vojvodine u sastav Jugoslavije. Sasvim je specifična situacija vojvođanskih Roma, koji su se lako jezički, verski i nacionalno asimilovali sa drugima narodima (najviše Mađarima, Srbima i Rumunima), ali uprkos sklonosti i težnji ka asimilaciji, slično kao i kod Jevreja, uglavnom nisu prihvaćeni od većinskog dela nacije.

Najkompleksniji je srpski nacionalizam. Geneza srpske nacije u Vojvodini različita je od mađarske (verski elemenat nije igrao ulogu) i sličan hrvatskom (etnički elemenat je igrao sekundarnu ulogu, a verski primarnu). Nakon što je apsorbovala sve ostale pravoslavne etničke grupe (sa izuzetkom dela Rumuna), srpska nacija se trajno ogradila od ostalih slovenskih i neslovenskih etničkih grupa drugačijeg verskog opredeljenja. Nacija je prvenstveno viđena kao nastavak vizantijske tradicije i ruskog usmerenja, dakle identično kao i Srpska pravoslavna crkva. Samim tim, ruski uticaj, prisutan već u 18. veku, posebno u prosveti, postaje osnovni i dominantan, u uslovima kada je Srbija kao deo Osmanskog carstva, iako geografski blizu, ideološki veoma daleko. To će se izmeniti tek u 19. veku, a posebno dolaskom na vlast proruske dinastije Karađorđevića.

Međutim, predvođen krupnim sveštenstvom, srpski nacionalizam u 18. i prvoj polovini 19. veka prvenstveno je oslonjen na Habzburgovce, u kojima je video zaštitnike privilegija (i one su bile prvenstveno privilegije crkvenih poglavara), dakle nacionalizam tipičan za nemađarske vojvođanske narode. Građanski rat 1848-1849. godine u Vojvodini (odnosno „revolucija“) imala je sva obeležja koja su bila vezana i za državu cara Jovana Nenada 322 godine ranije – Vojvođani su bili uvučeni u sukob mađarske i austrijske vlastele oko upravljanja teritorijama. Za razliku od Rakocijeve bune, sad nije ni bilo potrebno manipulisati lošim položajem seljaka – već decenijama mađarski državotvorni nacionalizam, a srpski pravoslavno-ruski romantični nacionalizam pripremili su teren. Svi ostali narodi, uključujući i Nemce, stavili su se na stranu ugarske vlastele, pa je deo Srba jedini branio interese austrijskog plemstva u Vojvodini (deo Srba bio je uzdržan, a deo na strani mađarskih revolucionara). S jedne strane prepotentnost mađarske vlastele, a s druge strane naivna nadanja srpskih crkvenih velikodostojnika da će ih austrijsko-ruska koalicija nagraditi što su ustali protiv svojih komšija, obeležiće ne samo ovu revoluciju, već i naredne decenije. S tom razlikom što je, nakon ukidanja Vojvodine 1860. godine, razočarenje srpskih nacionalista u Austriju postalo trajno. Umesto da se rešenja traže u jedinstvu sa ostalim narodima (što je, istina, u uslovima trijumfalnog mađarskog nacionalizma tokom poslednjih decenija 19. veka bilo teško moguće), srpski nacionalizam se, podstaknut sve snažnijim prisustvom Rusije na Balkanu, okrenuo ka jugoslovenstvu.

Poslednje decenije 19. i prva decenija 20. veka bile su i decenije širenja socijalističkih ideja u Vojvodini i nastanka radničkog pokreta (Komunistički manifest štampan je u Pančevu već 1872. godine, stvarane su prve radničke i socijaldemokratske, multietničke partije). Sa druge strane, gubitkom najvećeg dela kontrole nad Ugarskom i potpunim gubitkom najvećeg dela poseda u Italiji, ali i kao deo opšteg trenda, javio se austrijski imperijalizam. U nedostatku mornarice, sputan sa severa, zapada i istoka, okrenuo se kao jugu. Podstaknuti od saveznice Austro-Ugarske – Rusije, Srbi u Bosni i Hercegovini dižu ustanak, a Srbija se upušta u rat protiv Turske. Najveću korist iz ovih sukoba izvlači Austrija (teritorijalno) i Rusija (interesno), a prvo okupacija, a zatim i aneksija Bosne i Hercegovine samo rasplamsavaju dodatni nacionalizam među slovenskim stanovništvom u Carevini. Dolazak dinastije Karađorđevića na vlast u Srbiji 1903. godine i njihova otvorena antiaustrijska politika, kao i mađarska hegemonistička politika u Ugarskoj, prvenstveno čine Srbe u carevini najranjivijim, a odlično pogoduju sad ne više samo pravoslavnom nacionalizmu koji je težio da se ostvari u okviru Austro-Ugarske monarhije, već i on postaje državotvorni nacionalizam koji rešenje vidi u ujedinjenju zemalja u kojima žive Južni Sloveni sa Srbijom i Crnom Gorom. Umereno kompromisno rešenje – stvaranje trećeg, slovenskog entiteta (pored austrijskog i mađarskog) u Monarhiji, sprečio je Prvi svetski rat.

Nakon poraza Austro-Ugarske, odnosno raspada Moharhije i okupacije od strane savezničke armije, na području Vojvodine postaje izvesno da ona neće ostati u okviru propale države. Javlja se nekoliko tendencija. Prva tendencija je multietnička. Ona podrazumeva stvaranje jedne ili više multietničkih država na području Vojvodine. Tako nastaju Banatska republika i Baranjsko-bajska srpsko-mađarska republika. O multietničkom karakteru svedoči činjenica da je na čelu Banatske republike bio Jevrejin Oto Rot, da je Republika odmah uvela četiri jezika kao zvanična (srpski, mađarski, nemački i rumunski), a u rad svojih organa uključila predstavnike svih naroda. Na čalu Baranjsko-bajske republike našao se slikar Petar Dobrović, a svoj najznačajniji govor u Pečuju počeo rečima: „Braćo! Stvorićemo baranjsku srpsko-mađarsku republiku! Ne damo otadžbinu, niti rodni, voljeni grad! Nećemo dati našu Baranju hortijevskim zulumćarima! Njihovim krvavim noževima! Stavljeno je na kocku desetine hiljada života, budućnost i sudbina Mađara, Srba, Šokaca, Nemaca, Bunjevaca, Bošnjaka, Jevreja i Hrvata!“.

Drugi fenomen bio je nastanak desetak seoskih republika, kao što su bile one u Starčevu, Kusiću, Zlatici… Radilo se o narodnim republikama, koje su imale za cilj stvaranje narodne vlasti, a ne samo promenu jedne izrabljivačke vlasti drugom. No, sve ove republike ugušene su od strane srbijanske vojske, osim Baranjsko-bajske republike, odakle se srbijanska vojska povukla, prepuštajući je nemilosti Hortijevaca.

Kako je Vojvodina već bila zaposednuta, prevladala je mogućnost priključenja Vojvodine novostvorenoj državi južnih Slovena. Predvodnici srpskog nacionalizma postupili su isto kao i predvodnici mađarskog nacionalizma 70 godina ranije – zanimali su ih isključivo interesi slovenskog, odnosno prvenstveno srpskog stanovništva, mada, ispostaviće se ubrzo, i to samo deklarativno, a zapravo isključivo interesi beogradske kapitalističke elite.

Jun 2021.

What do we mean by… New healthcare system?

Initial assumptions The healthcare system is a complex concept that includes all aspects of social health care, from the legal framework, vision and strategy, through ...

Antiintelektualizam

Miša Janketić, Vesna Pešić, Miljenko Dereta, Petar Džadžić, Srbijanka Turajlić, Miodrag Bulatović, Ljubivoje Ršumović, Ljubomir Madžar, Bata Živojinović, Aleksandar Petrović, Ljuba Tadić, Ljubomir Tadić, Milovan ...

Antipolitika

Poslednja decenija, kako u Srbiji, tako i globalno, odlikuje se erozijom demokratije. Uzroci su kompleksni i svakako uključuju i prethodnu globalnu ekonomsku krizu i njene ...

VOJVODINA, QUO VADIS? Ili VOJVODINA ZA POČETNIKE (1)

Čini se da se nikad manje nije govorilo i pisalo o Vojvodini, kao što je to slučaj poslednjih godina. Da li je zaista vojvođansko pitanje ...